Wolfskers zaden - geheimzinnige giftige planten uit oude bossen

Atropa - wolfskers uit Europa en Azië

De wolfskers vormt het geslacht Atropa binnen de nachtschadefamilie (Solanaceae). Over het aantal soorten dat tot dit geslacht behoort, bestaan taxonomisch gezien verschillende opvattingen. Naast de in Midden-Europa inheemse zwarte wolfskers (Atropa belladonna) komen er nog andere vertegenwoordigers voor, van het Middellandse Zeegebied via Iran tot aan de westelijke Himalaya.

De bekendste soort is Atropa belladonna. Deze meerjarige, krachtig groeiende vaste plant kan een hoogte van ongeveer twee meter bereiken en heeft grote, zachte bladeren en hangende, klokvormige bloemen. Daaruit ontstaan bolvormige bessen, die als ze rijp zijn diepzwart glanzen en omgeven blijven door een opvallende groene kelk. Bij andere soorten kan het uiterlijk afwijken: Atropa baetica uit Zuid-Spanje vormt bijvoorbeeld gele vruchten.

Een bosplant met bijzondere eisen aan de locatie

De zwarte wolfskers is een typische plant van lichte loof- en gemengde bossen. De soort komt voor op open plekken in het bos, op gekapte terreinen, aan bosranden en langs paden, en geeft de voorkeur aan voedselrijke, vaak kalkrijke bodems. Vooral na verstoringen van de bosbodem kan ze plotseling in grotere getallen opduiken. Met haar krachtige, vlezige wortel overleeft ze als vaste plant de winter en loopt ze in het voorjaar weer uit.

Ook vanuit ecologisch oogpunt is de wolfskers een interessante plant. De bloemen worden bezocht door insecten, terwijl de rijpe vruchten door verschillende vogels kunnen worden gegeten. Deze dragen bij aan de natuurlijke verspreiding van de zaden. Wat voor de mens zeer giftig is, vormt daarom niet automatisch hetzelfde gevaar voor alle dieren.

Atropa, Atropos en de doorgesneden levensdraad

Alleen al de botanische naam wijst op de bijzondere plaats die de wolfskers inneemt in de cultuurgeschiedenis. Atropa is afgeleid van Atropos, een van de drie Moiren uit de Griekse mythologie. Terwijl de schikgodinnen de levensdraad van een mens bepaalden, was het Atropos die deze uiteindelijk doorsneed. Voor een plant met zulke werkzame bestanddelen is deze naamkeuze opmerkelijk toepasselijk.

Ook de soortnaam belladonna vertelt een verhaal. Het Italiaanse woord betekent 'mooie vrouw' en wordt traditioneel in verband gebracht met het historisch gebruik van preparaten op basis van wolfskers bereidingen om de pupillen te verwijden. Grote, donkere pupillen werden vroeger soms als schoonheidsideaal beschouwd. Wat ooit voor cosmetische doeleinden werd gebruikt, berust op hetzelfde farmacologische effect dat bepaalde bestanddelen van de wolfskers later interessant maakte voor de geneeskunde.

Tussen geneeskrachtige plant, toverplant en giftige plant

Gedurende vele eeuwen behoorde de wolfskers tot de belangrijkste planten in de Europese volksgeneeskunde en plantkunde. Tegelijkertijd werd ze omringt door verhalen over gif, magie en tovenarij. Samen met de datura en het bilzekruid werd het later vooral vaak in verband gebracht met de zogenaamde heksenplanten uit de Europese cultuurgeschiedenis.

Achter deze overleveringen gaan echte en uiterst krachtige plantaardige stoffen schuil. Wolfskers bevat Tropaanalkaloïden, met name hyoscyamine en atropine, evenals kleinere hoeveelheden scopolamine. Hun werking op het zenuwstelsel verklaart zowel veel historische verslagen als het belang van afzonderlijke geïsoleerde werkzame stoffen in de moderne geneeskunde. Atropine wordt tot op de dag van vandaag als geneesmiddel gebruikt. De wolfskers zelf is daarom echter geenszins een plant voor zelfmedicatie.

Een mooie plant met zeer giftige vruchten

Alle plantendelen van de wolfskers zijn zeer giftig. Wees vooral voorzichtig met de glanzende bessen, omdat deze op het eerste gezicht op eetbare vruchten kunnen lijken. Wolfskers mag daarom alleen worden gekweekt op plaatsen waar kinderen en huisdieren geen toegang hebben tot de planten en met name tot de vruchten zonder toezicht.

Door zijn bijzondere etnobotanische en medicinale geschiedenis is Atropa een fascinerend plantengeslacht voor tuiniers met interesse in de plantkunde. Historische verslagen over het gebruik ervan dienen uitsluitend ter cultureel-historische duiding en mogen niet worden opgevat als een aanbeveling voor inname of toepassing.