Tabakszaden - een oude cultuurplant uit Amerika

Nicotiana - een veelzijdig geslacht

Tot het geslacht Nicotiana behoren ongeveer 67 erkende soorten. Hun natuurlijke verspreidingsgebied ligt in Amerika, met name in Zuid-Amerika, de Andes en Mexico. Daarnaast komen er ook soorten voor in Australië, op eilanden in de Stille Oceaan en zelfs een in het wild voorkomende soort in zuidelijk Afrika.

De planten verschillen duidelijk in groeivorm, bloemkleur en levensduur. Sommige soorten worden als eenjarige planten gekweekt, andere groeien als vaste planten of ontwikkelen zich tot half verhoute struiken. Kenmerkend zijn meestal zachte, vaak kleverige, behaarde bladeren en buis- of trechtervormige bloemen.

Van cultuurtabak tot aromatische tabak

De economisch belangrijkste soorten zijn Nicotiana tabacum en Nicotiana rustica. Nicotiana tabacum is de klassieke cultuurplant waaruit talrijke bekende tabak soorten en ras groepen zijn voortgekomen. Daartoe behoren onder andere Virginia- en Burley-tabak. Nicotiana rustica, vaak 'boerentabak' genoemd, staat daarentegen bekend om zijn bijzonder hoge gehalte aan alkaloïden.

Daarnaast heeft het geslacht een uitgesproken decoratieve kant. Soorten als Nicotiana alata en Nicotiana sylvestris worden als siertabak gekweekt en ontwikkelen lange, elegante buisvormige bloemen. Veel van deze bloemen gaan vooral 's avonds open of verspreiden dan hun sterkste geur, waardoor ze nacht actieve bestuivers zoals nachtvlinders aantrekken.

Een cultuurplant met een lange geschiedenis

Tabak werd in verschillende inheemse culturen van Amerika al lang vóór het contact met Europa verbouwd. Afhankelijk van de regio speelde het een rol in rituelen, sociale contexten en traditionele genezingsopvattingen. Er werd gebruik gemaakt van verschillende Nicotine-soorten en diverse plantendelen in zeer uiteenlopende culturele contexten.

Door de Europese expansie kwamen tabakszaden in de 16e eeuw naar Europa. Daar werd de plant aanvankelijk niet alleen als genotsmiddel beschouwd, maar ook als botanische bijzonderheid, sierplant en vermeende geneeskrachtige plant gekweekt. Pas later raakte het tabaksgebruik in Europa op grotere schaal ingeburgerd.

Waar komt de naam Nicotiana vandaan?

De botanische geslachtsnaam Nicotiana is vernoemd naar de Franse diplomaat Jean Nicot. In de 16e eeuw hield hij zich bezig met deze toen nog nieuwe plant en droeg hij bij aan de bekendheid ervan in Frankrijk. Ook de term 'nicotine' is uiteindelijk afgeleid van zijn naam.

De eigenlijke geschiedenis van de plant gaat echter veel verder terug. Tabak is een Amerikaanse cultuurplant, waarvan het gebruik en de teelt al lang vóór de introductie ervan in Europa is begonnen.

Waarom vormt tabak nicotine?

Nicotine is voor de plant geen genotsmiddel, maar vooral een afweerstof. Het wordt voornamelijk in de wortels gevormd, vervolgens naar de bovengrondse delen van de plant getransporteerd en vooral in de bladeren opgeslagen. Daar helpt het de plant om zich tegen verschillende vraatvijanden te beschermen.

De chemische afweer van Nicotine is tegenwoordig een belangrijk onderzoeksgebied. Sommige wilde tabak soorten reageren op vraatschade met veranderingen in hun afweerstoffen en dienen daarom als modelplanten voor het onderzoek naar de relaties tussen planten en insecten.

Tabak als onderzoeks- en modelplant

Er is bijna geen enkel ander klassiek cultuurgewas dat een vergelijkbare betekenis heeft gekregen in het plantenonderzoek. Nicotiana tabacum en met name Nicotiana benthamiana worden al decennia lang gebruikt in de genetica, virologie, moleculaire biologie en plantenpathologie.

Daardoor reikt het belang van dit geslacht tegenwoordig veel verder dan de landbouw en de tuinbouw. Tabaksplanten helpen onderzoekers om fundamentele biologische processen te begrijpen en nieuwe biotechnologische methoden te ontwikkelen.

Giftige plant met een indrukwekkend uiterlijk

Alle Nicotiana-soorten bevatten farmacologisch werkzame alkaloïden en moeten als giftig worden beschouwd. Het alkaloïde gehalte verschilt aanzienlijk per soort. Met name Nicotiana rustica en enkele wilde soorten kunnen hoge concentraties van verschillende alkaloïden bevatten.

Tabaksplanten moeten daarom zo worden geteeld dat kinderen en huisdieren er niet zonder toezicht bij kunnen komen. Ook bij het omgaan met grotere hoeveelheden verse of natte bladeren is voorzichtigheid geboden, aangezien alkaloïden via de huid kunnen worden opgenomen.

Los daarvan blijft Nicotiana een botanisch en cultuurhistorisch uitzonderlijk plantengeslacht. Wie tabakszaad zaait, maakt kennis met een plant die al eeuwenlang haar stempel heeft gedrukt op de landbouw, de handel, de cultuurgeschiedenis en de wetenschap, en die tegelijkertijd met haar grote bladeren en opvallende bloemen een heel eigen karakter aan de tuin geeft.