Doornappel zaden - geheimzinnige nachtbloeiers met een lange geschiedenis
Als 's avonds de grote, trompetachtige bloemen van de doornappel zich openen, komt de bijzondere werking van de Datura tot uiting. De planten komen tegelijkertijd vreemd en vertrouwd over: opvallende bloemen, stekelige vruchtcapsules en een geschiedenis die veel verder reikt dan de plantkunde. Al eeuwenlang maken doornappels deel uit van het leven van mensen als geneeskrachtige, rituele, giftige en magische planten, en hebben ze in verschillende culturen heel uiteenlopende betekenissen gekregen.
verder lezen
Datura - een klein geslacht met een grote uitwerking
De doornappel behoort tot de nachtschadefamilie (Solanaceae). Tot het geslacht Datura worden tegenwoordig verschillende erkende soorten gerekend, waarvan het oorspronkelijke verspreidingsgebied vooral in Amerika ligt. Sommige soorten hebben zich echter ver buiten hun oorspronkelijke verspreidingsgebied verspreid en groeien tegenwoordig in veel regio's van de wereld.
Tot de bekendste soorten behoren de gewone doornappel (Datura stramonium), Datura innoxia, Datura metel, Datura wrightii en de langdoornige doornappel (Datura ferox). Ze verschillen onder andere in bloemkleur, groeiwijze, beharing en vorm van de vruchtcapsules.
Bloemen die 's avonds opengaan
Datura-soorten groeien meestal als eenjarige of kortlevende meerjarige kruidachtige planten. De grote bladeren zijn vaak getand of gelobd; de stengels vertakken zich sterk en kunnen binnen één groeiseizoen imposante planten voortbrengen.
Bijzonder indrukwekkend zijn de grote, trechter- of trompetvormige bloemen. Afhankelijk van de soort zijn ze wit, geelachtig of paars en bij veel doornappels gaan ze vooral 's avonds open. Hun geur en bloemvorm trekken nacht actieve bestuivers zoals nachtvlinders aan.
Na de bloei ontstaan de vruchten waaraan de plant zijn naam ontleent: ronde tot langwerpige capsules, waarvan het oppervlak, afhankelijk van de soort, dicht bezaaid kan zijn met stekels of slechts wratachtig kan zijn. Als ze rijp zijn, gaan ze open en komen er talrijke donkere doornappelzaadjes tevoorschijn.
Een plant met vele culturele facetten
De etnobotanische geschiedenis van de doornappels reikt veel verder dan het Europese beeld van ‘heksenkruid’. In verschillende inheemse culturen van Noord- en Midden-Amerika speelden Datura-soorten een belangrijke rol in rituelen, initiaties, orakels en traditionele geneeswijzen. Planten zoals Datura wrightii en Datura innoxia werden in verband gebracht met spirituele ceremonies en het contact met de wereld van de voorouders en beschermgeesten.
Ook in Mexico kent Datura onder namen als Toloache een lange cultuurhistorische traditie. In India en andere delen van Azië werd met name Datura metel zowel in religieuze contexten als in de traditionele kruidengeneeskunde gebruikt.
Van liefdesbetoveringen tot heksenzalf
Ook in Europa werd de doornappel onderdeel van die plantenwereld die in verband werd gebracht met magie, orakels en hekserij. Doornappel-zaden en andere plantendelen komen voor in historische overleveringen over bedwelmende drankjes, liefdesdrankjes, wierook en verdovende zalven. Samen met wolfskers, het bilzekruid en de mandragora behoort de Datura daarmee tot de klassieke giftige en magische planten uit de Europese cultuurgeschiedenis.
De werkelijke effecten van de plant hebben er waarschijnlijk in belangrijke mate toe bijgedragen dat er verhalen over visioenen, trance en buitengewone bewustzijnstoestanden rond de plant zijn ontstaan. Dergelijke historische toepassingen vormen een belangrijk onderdeel van de etnobotanie van Datura en laten zien hoe nauw plantenkennis, geneeskunde, religie en magie vroeger met elkaar verbonden waren.
Oude geneeskundige kennis en moderne werkzame stoffen
Doornappels hebben tevens een lange geschiedenis als geneeskrachtige planten. In verschillende geneeskundige tradities werden Datura-soorten onder andere ingezet bij pijn, krampen en aandoeningen van de luchtwegen. Ook de later geïsoleerde Tropaanalkaloïden zijn tot op de dag van vandaag van medisch belang.
Alle Datura-soorten bevatten echter krachtige alkaloïden zoals hyoscyamine, atropine en scopolamine. De hoeveelheid en samenstelling kunnen aanzienlijk variëren tussen soorten, afzonderlijke planten en plantendelen. Juist deze onvoorspelbaarheid maakt traditionele toepassingen bijzonder riskant.
Mooi, fascinerend en uiterst giftig
Alle delen van de plant, inclusief bloemen, vruchten en zaden, zijn zeer giftig. Een vergiftiging kan het centrale en het vegetatieve zenuwstelsel aantasten en ernstige gevolgen voor de gezondheid hebben. Doornappels mogen daarom niet worden gegeten of worden gebruikt voor zelfmedicatie.
Hun historische toepassingen als geneeskrachtige, rituele, bedwelmende en magische planten blijven niettemin een fascinerend onderdeel van hun cultuurgeschiedenis. Wie doornappelzaden kweekt, maakt kennis met een plantengeslacht waarvan de nachtelijke bloemen en de bijzondere geschiedenis tot op de dag van vandaag een heel eigen fascinatie uitoefenen.
