Mandragora zaden - Mandragora tussen mythe en plantenkennis

Mandragora - alruin tussen de Middellandse Zee en de Himalaya

Alruinen behoren tot het geslacht Mandragora binnen de nachtschadefamilie (Solanaceae). Tot hun verwanten behoren bekende giftige en geneeskrachtige planten zoals de wolfskers, het bilzekruid en de datura. Het geslacht omvat verschillende soorten, waarvan het verspreidingsgebied zich uitstrekt van het Middellandse Zeegebied via West- en Centraal-Azië tot in de Himalaya.

De bekendste soort is de gewone of echte mandragora, Mandragora officinarum, die van nature voorkomt in het Middellandse Zeegebied. Daarnaast behoren onder andere de Himalaya-mandragora (Mandragora caulescens) en de zeldzame Turkmeense mandragora (Mandragora turcomanica) tot het geslacht.

Kenmerkend voor mandragora’s is hun bladrozet dicht bij de grond. De grote, vaak gerimpelde bladeren groeien rechtstreeks uit de wortelzone. Daartussen verschijnen klokvormige bloemen, waarvan de kleur, afhankelijk van de soort en vorm, kan variëren van groenachtig of geelachtig tot paars. Later ontwikkelen zich geelachtige tot oranje bessen, die een beetje aan kleine tomaten doen denken.

De mysterieuze wortel onder de grond

Het bekendste kenmerk van de mandragora blijft echter onder de grond verborgen. Haar krachtige, vlezige penwortel kan diep in de grond doordringen en zich vertakken in meerdere sterke zijwortels. Door deze vertakkingen ontstaan soms vormen waarin mensen dachten hoofd, armen en benen te herkennen.

Uit deze gelijkenis zijn namen ontstaan zoals aardmannetje, galgmannetje, mandragora-mannetje of toverwortel. Ook de Duitse naam 'Alraune' heeft een mysterieuze klank. Zijn taalkundige oorsprong wordt onder andere in verband gebracht met oude termen voor bovennatuurlijke wezens en heimelijk gefluister.

Een plant met een ongewoon levensritme

Mandragora's zijn aangepast aan de klimatologische omstandigheden van hun herkomstgebieden. Vooral mediterrane soorten kunnen tijdens de hete en droge zomermaanden hun bladeren volledig intrekken en een zomerrust inlassen. Wanneer de temperaturen in de herfst weer dalen en er meer vocht beschikbaar is, begint de plant opnieuw uit te lopen.

Dit ritme komt voor Midden-Europese tuiniers in eerste instantie ongebruikelijk over: een mandragora die schijnbaar verdwenen is, is daarom niet per se afgestorven. Onder de grond kan haar krachtige wortel het droge seizoen doorstaan en later weer een nieuwe bladrozet vormen.

Een van de oudste geneeskrachtige planten uit de cultuurgeschiedenis

De geschiedenis van de mandragora reikt veel verder terug dan de Europese middeleeuwen. Al in vroege culturen in het Middellandse Zeegebied en het Midden-Oosten werd de mandragora beschreven als een bijzondere geneeskrachtige plant. Overleveringen uit de oudheid maken melding van het gebruik ervan bij pijn, slapeloosheid en diverse medische behandelingen.

Griekse en Romeinse artsen hebben zich intensief met de plant beziggehouden. In historische medische geschriften werd mandragora onder andere genoemd als kalmerend, pijnstillend en verdovend middel. Gedurende vele eeuwen maakte de plant daarmee deel uit van de schat aan geneeskrachtige planten van Europa en het Middellandse Zeegebied.

Naarmate legendes en magische voorstellingen steeds meer ingang vonden, raakte het medische belang echter steeds meer op de achtergrond ten opzichte van de rol als toverplant. Wat ooit een daadwerkelijk gebruikte geneeskrachtige plant was, groeide geleidelijk uit tot een van de meest legendarische wortels uit de Europese cultuurgeschiedenis.

De kreet van de mandragora en andere legendes

Waar een wortel op een klein mensje leek, waren verhalen nooit ver weg. Vooral in de middeleeuwen schreef men aan de mandragora het vermogen toe om geluk en welvaart aan te trekken, tegen onheil te beschermen of verborgen dingen zichtbaar te maken. Mandragorawortels werden begeerde amuletten en kwamen steeds weer voor in magische, medische en volksoverleveringen.

De bekendste is de legende over de kreet van de mandragora. Volgens de overlevering zou de wortel bij het uit de grond trekken zo’n verschrikkelijke kreet slaken dat degene die deze hoorde, zou kunnen sterven. Om dit gevaar te ontlopen, ontstonden er fantasierijke verhalen over hoe de wortel uit de grond kon worden getrokken zonder dat de mens zelf de dodelijke kreet hoefde te horen.

Botanisch gezien blijft het natuurlijk stil in het bloembed - maar vanuit cultuurhistorisch oogpunt klinkt deze kreet tot op de dag van vandaag na. Het beeld van de levende, mensachtige wortel heeft zowel de literatuur, de kunst, het volksgeloof als de moderne fantasy beïnvloed.

Tussen toverwortel en giftige plant

Hoe fascinerend hun geschiedenis ook is, mandragora's zijn geen onschuldige toverplanten. Mandragora behoort, net als de wolfskers, het bilzekruid en de datura, tot de giftige nachtschadeplanten. De planten bevatten werkzame Tropaanalkaloïden zoals hyoscyamine, atropine en scopolamine en mogen niet worden gegeten of gebruikt voor zelfmedicatie.

Voor liefhebbers van botanie en etnobotanie ligt de bijzondere aantrekkingskracht van de mandragora dan ook in haar buitengewone vorm en haar veelzijdige geschiedenis. Wie alruinzaadjes zaait, kweekt een plant waarin echte botanica en duizenden jaren oude verbeeldingskracht op een zeldzame manier samenkomen – boven de grond een onopvallende bladrozet, daaronder die legendarische wortel die mensen al generaties lang tot steeds nieuwe verhalen inspireert.