Tulsi, Shiso, amarant en co.: zeven etnobotanische planten voor een tuin vol verhalen

Tulsi is een plant aan de hand waarvan je heel goed kunt begrijpen wat etnobotanie eigenlijk inhoudt. In veel hindoeïstische tradities is Tulsi niet alleen nuttig, maar ook heilig. De plant wordt in verband gebracht met Vishnu en speelt een prominente rol in huiselijke rituelen. In veel gezinnen staat ze traditioneel niet zomaar ergens in de tuin, maar op een beschermde plek bij het huis of op het erf. Ze wordt water gegeven, verzorgd en vereerd. Tijdens het feest Tulsi Vivah wordt ze symbolisch met Vishnu verbonden – hieruit blijkt al dat Tulsi niet zomaar een keukenkruid is, maar een plant met een religieuze achtergrond.

Tegelijkertijd is Tulsi een heel praktische plant voor dagelijks gebruik. De bladeren worden vers of gedroogd als thee gezet. In de ayurvedische en volksgeneeskundige praktijk wordt Tulsi van oudsher vooral gebruikt bij verkoudheid, hoest, koorts, spijsverteringsklachten en ter algemene versterking. Juist deze dubbele rol maakt het vanuit etnobotanisch oogpunt zo interessant: Tulsi is niet óf heilig óf nuttig, maar beide tegelijk.

In de tuin betekent dit: wie Tulsi kweekt, kweekt niet alleen een aromatische basilicumsoort. Je haalt een plant in je border die in haar regio van herkomst tegelijkertijd een kamerplant, rituele plant, theekruid en geneeskrachtige plant is.

Shiso is een van die planten die veel te gemakkelijk worden afgedaan als louter een "Aziatisch kruid". In wekelijkheid is de plant in Japan, Korea en China veel dieper geworteld. Shiso wordt al heel lang gegeten, voor geneeskrachtige doeleinden gebruikt en aan zijn geur herkend. Dat is precies wat het vanuit etnobotanisch oogpunt interessant maakt: sommige planten zijn zo belangrijk omdat ze tegelijkertijd smaak, geur en gezondheidskennis bepalen.

Op culinair gebied wordt Shiso heel concreet gebruikt: De bladeren worden vers gegeten, om gerechten gewikkeld, tot pickles verwerkt of gecombineerd met rijst, vis en vlees. In Japan worden groene Shisobladeren vaak als aromatische garnering gebruikt, terwijl de rode variant traditioneel wordt gebruikt om ingemaakte pruimen en andere bereidingen te kleuren en op smaak te brengen. In de Oost-Aziatische geneeskunde werden de bladeren en zaden bovendien van oudsher gebruikt bij verkoudheid, hoest, misselijkheid en spijsverteringsklachten.

Voor de tuin is Shiso daarom meer dan alleen een mooie bladgroente. De plant staat symbool voor een eetcultuur waarin smaak en geneeskunde niet strikt van elkaar werden gescheiden. Wie Shiso kweekt, heeft niet alleen een kruid voor zich, maar een plant die van oudsher zowel als keukenkruid als geneeskrachtige plant wordt beschouwd.

Amarant wordt tegenwoordig vaak gereduceerd tot granen, „superfood“ of kleurrijke siervariëteiten. Dat is echter te kort door de bocht. Onder de naam Amarant vallen zeer uiteenlopende planten met een lange gebruiksgeschiedenis. In ons assortiment is met de rode Meier een variant vertegenwoordigd waarvan de bladeren worden gebruikt, en juist dat is etnobotanisch gezien bijzonder interessant. Veel Amarantsoorten waren en zijn namelijk vooral bladgroenten.

De etnobotanische aantrekkingskracht ligt hier niet in een spectaculaire rituele geschiedenis, maar juist in het alledaagse. Amarant werd in verschillende regio’s gebruikt als robuuste voedselplant, omdat hij snel groeit, veel bladeren oplevert en in warme zomers betrouwbaar gedijt. Dergelijke planten komen vaak voor op plekken waar mensen aangewezen zijn op aanpasbare, ongecompliceerde voedselgewassen. De jonge bladeren werden gekookt, gestoofd of als spinazie gebruikt.

Dat is precies wat amarant zo waardevol maakt voor een etnobotanische tuin. Het laat zien dat cultureel belangrijke planten niet altijd heilig, zeldzaam of mysterieus hoeven te zijn. Soms zijn het juist de onopvallende bladgroenten waaruit kennis over voeding, de overdracht van ervaring en de regionale eetcultuur het duidelijkst naar voren komen.

Yauhtli, ook wel Mexicaanse dragon genoemd, is een bijzonder goed voorbeeld van een plant die meerdere culturele functies tegelijk vervult. Ze ruikt zoet en naar anijs, werd als thee gedronken, voor geneeskundige doeleinden gebruikt en tegelijkertijd in rituele contexten ingezet. Juist zulke planten zijn etnobotanisch gezien zeer interessant, omdat ze niet tot één enkel doel beperkt zijn.

In Mexico werd Yauhtli van oudsher onder andere gebruikt als aromatische aftreksel. De thee van de bladeren en bloemen werd gebruikt bij verkoudheid, koorts, maag- en darmklachten en andere alledaagse kwaaltjes. Daarnaast speelde de plant ook een rol als wierook- en rituele plant. Er wordt bijvoorbeeld vermeld dat ze tijdens religieuze ceremonies en binnenshuis werd verbrand in plaats van wierook. Dit is een heel mooi voorbeeld van hoe geur, geneeskundige kennis en rituelen met elkaar verweven zijn.

Voor de tuin is Yauhtli daarom een ware schat. Het is een plant die niet alleen aromatisch en decoratief is, maar ook een hele reeks van toepassingen kent, van thee tot geneeskunde en ceremoniële betekenis. Juist dat maakt haar tot een van de meest veelzijdige etnobotanische soorten in het assortiment.

Zwarte komijn is een plant waarvan de etnobotanische rijkdom gemakkelijk over het hoofd wordt gezien, juist omdat de zaden bij velen bekend zijn. We kennen het van platbrood, uit kruidenmengsels of uit de geneeskunde. Maar in veel regio's van West-Azië, Noord-Afrika en de islamitische wereld waren zwarte komijnzaadjes nooit alleen maar een keukeningrediënt. Ze werden ook gebruikt in de geneeskunde.

Van oudsher werden de zaden en de olie gebruikt bij heel uiteenlopende klachten, met name spijsverteringsproblemen, menstruatie- en kraamklachten, en ter bevordering van de melkproductie. Dat de plant zowel als specerij als voor medische doeleinden wordt gebruikt, is etnobotanisch gezien heel typerend. Veel kruidenplanten waren niet alleen bedoeld om gerechten op smaak te brengen, maar maakten ook deel uit van de alledaagse kennis over het lichaam.

In de tuin is zwarte komijn bijzonder zinvol. De plant is mooi, gemakkelijk te begrijpen en geeft meteen inzicht in hoe nauw specerijen en geneesmiddelen vroeger met elkaar verbonden waren. Ze is een heel goed voorbeeld van het feit dat etnobotanie vaak in de keuken begint.

Voor veel gemeenschappen in het Andesgebied was Quinoa geen bijzonder bijgerecht, maar een basisvoedingsmiddel. De plant wordt al duizenden jaren in de hooglanden verbouwd en behoorde bij de Inca-, Aymara- en Quechua-volkeren tot de belangrijkste landbouwgewassen. Vooral in de hoger gelegen gebieden van de Andes was dat van cruciaal belang, want Quinoa gedijt ook op plekken waar andere voedingsgewassen veel moeilijker te verbouwen zijn.

Het nut daarvan was heel concreet: De zaden werden geoogst, opgeslagen en als voedzaam voedsel gebruikt. Quinoa kon worden gekookt, tot pap worden verwerkt of tot meel worden vermalen, en was daarmee een betrouwbaar voorraadsvoedsel voor dagelijks gebruik. Vanuit etnobotanisch oogpunt is dit bijzonder interessant, omdat Quinoa niet voor één specifiek doel diende, maar deel uitmaakte van een heel voedingssysteem – aangepast aan het klimaat, het landschap en de landbouwervaring in de hooglanden van de Andes.

In de tuin vertelt Quinoa daarom niet zomaar het verhaal van een modern superfood. De plant staat veeleer symbool voor eeuwenoude kennis van de hooglanden, voor landbouw die is aangepast aan de omgeving en voor de vraag welke gewassen mensen gedurende lange tijd daadwerkelijk konden voeden. Wie Quinoa kweekt, haalt dus niet alleen een decoratieve en productieve soort in de tuin, maar ook een plant met een zeer concrete cultuurhistorische betekenis.

Voor de Azteken was Chia een belangrijk gewas met zeer praktische doeleinden. De zaden werden gegeten, verwerkt tot dranken en pap, en gewaardeerd als voedsel dat goed te bewaren was. Juist zulke zaden waren in pre-Spaanse samenlevingen van grote waarde, omdat ze geconcentreerde voeding leverden en goed konden worden bewaard en vervoerd. Chia was dus niet alleen een bijgerecht, maar maakte deel uit van een goed functionerende dagelijkse voeding.

Tegenwoordig wordt Chia vaak alleen gezien als een modern gezondheidsproduct. Etnobotanisch gezien is het juist interessanter dat de plant al lang vóór deze trend een vaste rol speelde in de landbouw en de voeding. In de tuin herinnert Chia ons eraan dat achter veel zogenaamd nieuwe producten zeer oude cultuurgewassen schuilgaan met een concrete gebruiksgeschiedenis.